سم زدایی کبد : مکانیسم و مسیرهای سم زدایی توسط کبد

0
131

کبد نقش کلیدی و بسیار مهمی در فرآیندهای سوخت و سازی به خصوص سم‌زدایی دارد و انواع بسیاری از سموم شیمیایی تولید شده در داخل و خارج بدن را خنثی می‌کند. علاوه بر کبد کلیه‌ها و روده نیز در سم زدایی نقش‌ دارند.

سم زدایی کبد : راه‌های ورود و خروج سموم
راه‌های ورود و خروج سموم؛ کبد سموم را برای دفع به طرق مختلف آماده می‌کند

در فرآیند سم‌زدایی، کبد چندین نقش مهم را ایفا می‌کند: پاکسازی خون از سموم درشت، ساخت و ترشح صفرای پر از کلسترول و سموم محلول در چربی و تجزیۀ مواد شیمیایی ناخواسته به واسطۀ آنزیم‌ها. این فرآیند آنزیمی معمولاً در دو مرحلۀ فاز ۱ و فاز ۲ انجام می‌شود. در فاز ۱ یا سموم به صورت مستقیم خنثی می‌شوند و یا تبدیل به حد واسط‌های شیمیایی می‌گردند که سپس توسط یکی از چندین سیستم آنزیمی فاز ۲ خنثی می‌شود. فاز ۱ و ۲ سم زدایی نیازمند مواد مغذی خاصی هستند. مصرف این مواد باعث افزایش قابلیت سم زدایی کبد و پاکسازی کبد می‌شود.

مسیرهای سم زدایی در کبد
مسیرهای سم زدایی در کبد و مواد مغذی لازم

عملکرد صحیح سیستم سم‌زدایی کبد برای پیشگیری از سرطان بسیار حائز اهمیت است. میزان مواجه با مواد سرطان‌زای موجود در محیط و همچنین توان سم‌زدایی کبد، به خصوص در فاز ۲، در مورد افراد مختلف بسیار متفاوت است. مواجۀ زیاد با مواد سرطان‌زا در کنار عملکرد کند آنزیم‌های سم‌زدا به شدت یک فرد را مستعد ابتلا به سرطان می‌کند.

برای اندازه‌گیری توان سم‌زدایی فاز ۱ کبد از کافئین و فاز ۲ از استامینوفن و سالیسیلیک اسید استفاده می‌شود. در ادامه به توضیح سم زدایی فاز ۱ و ۲ می‌پردازیم اما آزمون‌هایی که برای شناسایی بیماری‌های کبدی استفاده می‌شوند شامل موارد زیر می‌باشند. با کلیک بر روی نام آن‌ها در مورد هر یک از این آزمون‌ها می‌توانید اطلاعات بیشتری کسب نمایید:

  • اندازه‌گیری میزان بیلی روبین سرم و ادرار
  • آمونیاک خون
  • آنزیم‌های سرم

سم زدایی فاز ۱

خنثی‌ سازی و سم زدایی کبد شامل دو مرحلۀ آنزیمی ‌ست. این خنثی‌سازی شامل داروها، مواد مخدر، حشره‌کش‌ها و مواد ضد آفت، سموم وارد شده از دستگاه گوارش و همچنین مواد تولید شده در داخل بدن مانند هورمون‌ها و مواد شیمیایی التهاب‌زا می‌باشد. عوامل ایجاد کنندۀ التهاب ( مانند هیستامین) اگر در بدن انباشته شوند، سمی و مشکل‌ساز هستند.

آنزیم‌های فاز ۱ بعضی از مواد شیمیایی را به طور مستقیم خنثی‌سازی می‌کنند و بعضی دیگر را به مواد شیمیایی حد واسطی تبدیل می‌کنند که به طور کامل توسط آنزیم‌های فاز ۲ خنثی‌سازی می‌شوند. این مواد حد واسط از لحاظ شیمیایی فعال‌ترند در نتیجه میزان سمیت بیشتری دارند. اگر سیستم‌های سم زدایی فاز ۲ به درستی کار نکنند، مواد شیمیایی حد واسط آسیب‌های قابل توجهی به بدن وارد خواهند ساخت که این موضوع می‌تواند فرآیند سرطان‌زایی را آغاز سازد.

سم زدایی فاز ۱ در مورد اکثر سموم توسط گروهی از آنزیم‌ها که جمیعاً سیتوکروم P450 نامیده می‌شوند، صورت می‌گیرد. ۵۰ تا ۱۰۰ نوع آنزیم مختلف سیستم سیتوکروم P450 را تشکیل می‌دهند. هر آنزیم برای سم زدایی سم خاصی بهترین عملکرد را دارد اما وظیفۀ بسیاری از آن‌ها با هم همپوشانی دارد.

میزان فعالیت سیستم سیتوکروم P450 بین افراد مختلف متفاوت است. این تفاوت ناشی از مواجۀ متفاوت افراد با سموم، ژنتیک و وضعیت تغذیه‌ای آن‌ها می‌باشد. از آن جایی که فعالیت سیتوکروم P450 بین افراد مختلف متفاوت است، توانایی سم زدایی ، استعداد ابتلای افراد به بیماری‌های مختلف نیز متغیر است. به طور مثال این تفاوت می‌تواند در توضیح این موضوع به ما کمک کند که چرا ریۀ بعضی افراد سیگاری دچار آسیب جزئی می‌شود در حالیکه برخی دیگر با مصرف تنها چند دهه سیگار، دچار سرطان ریه می‌شوند.

پایین بودن پلاکت خون عارضه‌ای در افراد مبتلا به سرطان
بیشتر بخوانید

در بیمارانی که فاز ۱ کم‌کار است، عدم تحمل کافئین، عدم تحمل نسبت به عطرها و دیگر مواد شیمیایی محیطی و افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های کبدی مشاهده می‌شود. به طور مثال تاثیر کافئین بر افرادی که فاز ۱ پرکاری دارند، بسیار کم است. یکی از بهترین‌ راه‌های اندازه‌گیری میزان عملکرد سیستم سم زدایی فاز ۱، پاسخ افراد به مصرف کافئین است. کافئین یک مورد از مواد شیمیایی است که به طور مستقیم توسط فاز ۱ سم زدایی و خنثی می‌شود. تبدیل کردن یک سم به یک مادۀ محلول در آب موجب می‌شود تا دفع آن توسط کلیه آسان‌تر شود و تبدیل کردن آن به یک مادۀ حد واسط فعال از نظر شیمیایی موجب آسان‌تر شدن خنثی‌سازی در فاز ۲ می‌شود.

یکی از مهم‌ترین عوارض جانبی سم زدایی فاز ۱ تولید رادیکال‌های آزاد در حین خنثی‌سازی سموم است. هر مولکول سمی که توسط فاز ۱ متابولیزه می‌شود، یک مولکول رادیکال آزاد ساخته می‌شود. رادیکال‌های آزاد گونه‌های شیمیایی فعالی هستند که می‌توانند باعث مشکلات متعددی مانند سرطان، انواع تباهی، دیابت، نارسایی قلبی و … شوند. پس توجه داشته باشید هرباری که کبد سمی را خنثی می‌کند، خود توسط رادیکال‌های آزاد آسیب می‌بیند و این فداکاری کبد برای حفظ حیات ماست. پس اگر کبدی دارید که در فاز ۱ توانمد است، به طور مثال با مصرف بیش از اندازۀ کافئین به آن آسیب نزنید. اصلی‌ترین راه مبارزه با رادیکال‌های آزاد آنتی‌ اکسیدان‌ها هستند.

مهم‌ترین آنتی‌ اکسیدان‌ برای خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد تولید شده فاز ۱، گلوتاتیون نام دارد. در فرآیند خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد گلوتاتیون به گلوتاتیون دی‌سولفید تبدیل می‌شود. گلوتاتیوم ماده‌ای کلیدی و بسار مهم در سم زدایی فاز ۲ است. هنگامی که فعالیت سم زدایی فاز ۱ زیاد باشد و رادیکال‌های آزاد فراوانی تولید شود، گلوتاتیون‌ها همه صرف خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد می‌شود و فرآیندهای سم زدایی فاز ۲ که وابسته به گلوتاتیون هستند متوقف می‌شوند.

سم زدایی فاز ۲

سم زدایی فاز ۲ عموماً شامل فرآیندهای جفت‌سازی یا کونژوگاسیون است. در این فرآیند آنزیم یک مادۀ شمیایی کوچک را به یک سم متصل می‌سازند. این واکنش جفت‌سازی موجب خنثی‌سازی یا ساده‌تر شدن دفع آن توسط صفرا یا ادرار می‌شود.

بعهضی از مواد سمی به صورت مستقیم توسط آنزیم‌های فاز ۲ خنثی‌ می‌شوند ولی بعضی دیگر پیش‌تر باید توسط آنزیم‌های فاز ۱ فعال شده باشند. به طور خلاصه ۶ مسیر سم زدایی فاز ۲ وجود دارد:

  • جفت‌سازی با گلوتاتیون
  • جفت‌سازی با آمینواسید
  • متیلاسیون
  • سولفاسیون
  • استیلاسیون
  • گلوکورونیداسیون

میزان فعالیت فاز ۲ را می‌توان از روی میزان پاسخ بدن به استامینوفن و سالیسیلیک اسید سنجید.

سیستم‌های آنزیمی فاز ۲ برای عملکرد و همچنین مولکول‌های کوچکی که به سموم اضافه می‌کنند، به مواد مغذی احتیاج دارند. علاوه بر این برای فعالیت و ساخت مولکول‌های کوچک جفت‌شونده به انرژی نیاز دارند. به همین جهت اختلال عملکردی میتوکندری‌ها که مثلاً در سندرم خستگی مزمن، کمبود منیزیم و یا کم تحرکی، موجب کاهش سم زدایی فاز ۲ و انباشته شدن حد واسط‌های سمی می‌شود.

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید